ويژه اگر به كيفيت آموزش و دشوارىهاى آن ، در روزگار كلينى توجه شود . بخشى از دشوارىهاى مورد نظر به سفرهاى كلينى رحمه الله در عصر او باز مىگردد . سفرهاى كلينى شك نيست كه هجرت يكى از عوامل تمدن ساز در تاريخ بوده است . اين عامل ، در زندگى شخصيت‌هاى دوران ساز نيز نقشى و الا داشته و دارد . اما در مورد قهرمان سخن ما ، به دقت و صراحت ، از سفرهايش ياد نشده است . به عنوان مثال شيخ طوسى رحمه الله ، كه به روزگار كلينى رحمه الله نزديك بوده ، يادآور شده كه كلينى به سال 327 ، در بغداد حديث گفته است . « 1 » اما از اين سخن نبايد نتيجه گرفت كه ايشان در اواخر عمرش به بغداد هجرت كرده و حداكثر به سال 329 در آن‌جا زندگى را بدرود گفته است ؛ « 2 » زيرا دست كم ، مجدد ناميده شدن كلينى رحمه الله توسط ابن اثير جزرى - چنان‌كه گذشت - مىتواند موجب اين احتمال شود كه وى بيش از يك سفر ، به بغداد داشته است . « 3 » بيان اين نكته ضرورى است كه دقت در سخنان رجاليان نزديك به روزگار كلينى رحمه الله ما را به اين امر خستو مىكند كه كلينى سفرهاى فراوانى به نقاط مختلف از جمله بغداد داشته است و اگر جز اين بود ، فراهم آوردن آثار علمى گوناگون به ويژه موسوعه حديثى گسترده‌اى چون كافى امكان نداشت . اين‌كه نجاشى - آن‌گونه كه گذشت - تصريح كرده كه كافى ظرف بيست سال نگاشته شده ، اين نكته را مىفهماند كه كلينى رحمه الله در طول آن مدت به جمع آورى حديث مشغول بوده است و چون كافى از تنوع و موضوعات گوناگون برخوردار بوده و نمىتوانسته آن مجموعه به صورت آماده يك جا فراهم باشد ، به ناچار كلينى مسافرت‌هاى فراوانى انجام داده است . به علاوه ، رجاليانى چون ابن ماكولا و ابن عساكر كه به روزگار كلينى نزديك بوده‌اند ، به سفرهاى ايشان به دمشق و بغداد تصريح كرده‌اند . به ويژه ، سخن ابن ماكولا كه نقل شد و گفته بود : « وكان ينزل بباب الكوفة » ، به روشنى استمرار را

--> ( 1 ) . ر . ك : مهدوى راد ، محمدعلى ، نگاهى به جوامع حديثى شيعه ، ص 5 ، ( جزوه درسى مركز تربيت مدرس قم ) ، بىتا به نقل از الاستبصار ، ج 2 ، ص 352 ، شيخ طوسى . ( 2 ) . الكلينى والكافى ، ص 130 و 218 . ( 3 ) . همان ، ص 162 و 163 .